Tasarıma Bakışınızı Değiştirebilecek 10 Film

Bir tasarım problemine çözüm ararken başka tasarımlara bakmak çok doğal. Aynı sayfalarda dolaşınca bir süre sonra benzer renkleri, aynı kartları ve tanıdık fikirleri görmeye başlıyoruz. Sinemanın bu noktada güzel bir tarafı var: Bizi başka insanların kurduğu dünyalara götürüyor. Üstelik o dünyalarda hiçbir şey yalnızca bir ekran görüntüsünden ibaret değil. İnsanlar hareket ediyor, bekliyor, yanlış anlıyor, bir yere yetişmeye çalışıyor.

Bu yazı için Linearity’nin tasarım filmleri seçkisini ve Digital Synopsis’in önerilerini de inceledim. Belgeseller bu listelerde belirgin bir yer tutuyor. Ben seçkiyi biraz genişletmek istedim: Üç tasarım belgeselinin yanına animasyonlar ve kurmaca hikâyeler ekledim.

Bir filmi listeye alırken kendime şu soruyu sordum: Güzel görünmesinin ötesinde, neyi konuşmamıza yardımcı oluyor? Her biri için kısa bir yorum ve izlerken dikkat edilebilecek bir ayrıntı bıraktım. Büyük sürprizleri açık etmeden başlayalım.

1. The Grand Budapest Hotel (2014)

Wes Anderson’ın filmi, bir otel görevlisiyle genç çalışma arkadaşının hikâyesini anlatıyor. Fakat tasarımla ilgileniyorsanız gözünüz sık sık hikâyenin çevresindeki ayrıntılara kayabilir. Üniformalar, tabelalar, kutular ve mekânlar aynı dünyanın parçaları gibi duruyor. Filmin resmî sayfası bu dünyaya kısa bir giriş sunuyor.

Beni burada ilgilendiren, tek başına pembe bir renk paleti değil. Birbirinden farklı nesnelerin aynı karakteri taşıması. Bir otelin kimliğini yalnızca logosu kurmuyor; çalışanın kıyafeti ve misafirin elindeki kutu da o kimliğe katılıyor. Dijital ürünlerde de ekranlar arasındaki akrabalığı böyle düşünmek faydalı geliyor.

HMI tasarımında renklerin anlamını ele aldığım yazıda rengin hangi işe hizmet ettiğini sorgulamıştım. Burada amaç farklı: Bir alarmı ayırt etmek yerine hikâyenin atmosferini kuruyoruz. Yine de seçimin bir gerekçesi var.

2. Helvetica (2007)

Bir yazı karakteri hakkında uzun metraj belgesel fikri biraz fazla gelebilir. Gary Hustwit’in Helvetica belgeseli, bu dar başlangıçtan şehirlerdeki yazılara, markalara ve tasarımcıların birbirine pek de benzemeyen görüşlerine uzanıyor.

Bu seçkide olmasını istememin nedeni, yazı tipi seçimini konuşulabilir hâle getirmesi. Birinin düzenli ve güvenilir bulduğu şey, başkasına kişiliksiz gelebiliyor. Tasarım konuşmalarında sık kullandığımız “temiz” veya “modern” gibi kelimelerin ne kadar farklı beklentiler taşıyabildiğini düşünmek için iyi bir fırsat.

Bir arayüzde yazı karakteri seçerken okunabilirliğin yanında ses tonuna da bakarım. Aynı cümle bir yerde resmî, başka bir yerde daha yakın hissedilebilir. Belgeseli, herkesin aynı fontu seçmesi gerektiğini söyleyen bir rehber gibi okumazdım. Asıl ilginç tarafı, tasarımcıların seçimlerini nasıl savunduğu.

3. Her (2013)

Spike Jonze’un Her filmi, Theodore ile Samantha adlı işletim sistemi arasındaki ilişkiyi merkezine alıyor. Tasarım açısından konuşacak çok şey var ama ben özellikle sesin kurduğu yakınlığa bakardım.

Bir ürünün karakterini çoğunlukla renkler, ikonlar ve metinler üzerinden konuşuyoruz. Burada ses tonu, yanıtın zamanlaması ve sohbetin akışı da deneyimin güçlü parçaları. Ekranda gösterecek daha az şey olduğunda, etkileşimin geri kalanını ne kadar dikkatle düşünmemiz gerektiği belirginleşiyor.

Bence filmin ilginç sorusu, teknolojinin ne kadar insan gibi konuşabileceğinden daha geniş. Kullanıcı bu yakınlıktan ne beklemeye başlıyor? Yardımcı görünen bir sistemle kurulan duygusal bağ, beklentileri nasıl değiştiriyor? Filmi geleceği doğru tahmin etmiş bir ürün sunumu gibi değerlendirmek istemem. İnsanlarla teknoloji arasındaki sınırları tartışmak için çok daha verimli bir hikâye.

4. Objectified (2009)

Gary Hustwit’in Objectified belgeseli, günlük eşyalarla ve onları tasarlayan insanlarla ilgileniyor. Diş fırçasından teknolojik ürünlere uzanan bu konu, ekran başında çalışan biri için de oldukça tanıdık sorular taşıyor.

Bir nesnenin nasıl tutulduğu, hangi hareketi kolaylaştırdığı veya kimin elinde zor kullanıldığı… Bunların dijital ürünlerdeki karşılığını bulmak zor değil. Küçük bir dokunma alanı ya da anlamı belirsiz bir kontrol de kullanıcının yapmaya çalıştığı işi etkiliyor.

Ben bu filmi izleme listesine özellikle “ürün tasarımı” kelimesini yalnızca uygulamalarla birlikte düşünmeye başladığımız zamanlar için koyardım. Fiziksel bir eşya, insan bedenini ve kullanım koşullarını görmezden gelmeyi zorlaştırıyor. Ekran tasarımında bazen soyut kalan kullanıcı, burada yeniden bir eli, alışkanlıkları ve sınırları olan kişiye dönüşüyor.

5. PlayTime (1967)

Jacques Tati’nin PlayTime filmi, modern Paris’in içinde yolunu bulmaya çalışan insanları takip ediyor. Cam, düzen ve tekrarlarla kurulan çevre, insan davranışlarıyla karşılaşınca komik ve kafa karıştırıcı hâller alıyor.

Bence bu listedeki en iyi tasarım tartışmalarından biri burada saklı. Bir ortam dışarıdan bakıldığında çok düzenli olabilir. İçinde ne yapacağını anlamaya çalışan kişi içinse aynı düzen pek yardımcı olmayabilir. Kusursuz hizalanmış bir arayüzün hâlâ anlaşılmaz olabilmesi bana aynı meseleyi düşündürüyor.

Film her an tek bir ayrıntıyı önünüze getirmiyor. Kadrajın farklı köşelerinde olup bitenleri keşfetmek gerekiyor. Bu yüzden aceleye getirmeden, mümkünse büyük bir ekranda izlemeyi öneririm. Her sahneden bir tasarım ilkesi çıkarmaya çalışmadan da insanların mekânla küçük mücadelelerini takip etmek yeterince keyifli.

6. Spirited Away (2001)

Hayao Miyazaki’nin Spirited Away filmi, Chihiro’nun kendini ruhların dünyasında bulmasıyla başlıyor. Bu dünyayı tanımadığımız için mekânların nasıl işlediğini, kimlerin nerede durduğunu ve hangi davranışların sorun yarattığını onunla birlikte öğreniyoruz.

Tasarım açısından beni çeken tarafı, bütün bilgilerin baştan açıklanmaması. Çevre, karakterler ve olaylar üzerinden zamanla bir anlayış oluşuyor. Bunu doğrudan bir uygulamanın tanıtım akışına çevirmek fazla mekanik olur. Yine de yeni bir dünyayla karşılaşan kişinin belirsizliğini düşünmek için güçlü bir örnek.

Bir de ritmi var. Ayrıntılı ve hareketli bölümlerin yanında durmaya alan açan sahneler bulunuyor. Görsel zenginlik hakkında konuşurken yalnızca ne kadar çok şey gösterebildiğimize bakmamayı tercih ederim. Bir görüntünün ne zaman geri çekildiği de anlatımın parçası.

7. Spider-Man: Into the Spider-Verse (2018)

Into the Spider-Verse, Miles Morales’i farklı evrenlerden gelen Örümcek İnsanlarla buluşturuyor. Çizgi roman hissini taşıyan yazılar, dokular ve hareket dili, filmin görsel karakterinde büyük yer tutuyor.

Bu filmi seçmemin nedeni, güçlü bir kimliğin her zaman sakin veya az öğeli olmak zorunda olmadığını konuşabilmek. “Daha sade yapalım” bazen doğru bir karar. Ama her tasarım sorununa aynı estetik cevabı verdiğimizde, projenin kendine ait karakterini kaybetme ihtimali de var.

Buradan çıkaracağım fikir, bir uygulamayı çizgi roman efektleriyle doldurmak olmazdı. Daha çok, seçilen görsel yaklaşımın anlatılan şeye nasıl bağlandığını sorgulardım. Bir stil yalnızca dikkat çektiği için mi orada, yoksa karakteri ve hikâyeyi anlamamıza da yardım ediyor mu? Bu ayrımı konuşmak için film oldukça zengin.

8. The Truman Show (1998)

Peter Weir’in The Truman Show filmi, hayatının bir televizyon programı olduğunu bilmeyen Truman’ı anlatıyor. Burada tasarım açısından ilgimi çeken şey, çevresindeki dünyanın onun davranışlarını yönlendirmek üzere kurulmuş olması.

Filmle dijital ürünler arasında bire bir eşitlik kurmak istemem. Yine de bir sistemin sahibiyle onu kullanan kişinin çıkarları ayrıştığında ne olduğunu düşünmek için güçlü bir başlangıç. Kullanıcının bir yerde kalmasını istemekle, ayrılma ihtimalini zorlaştırmak arasındaki farkı konuşabiliriz.

Bence tasarımcı için rahatsız edici ama gerekli soru şu: Kurduğumuz deneyim kimin işine yarıyor? Akış çok düzgün çalışabilir, hedeflenen davranış gerçekleşebilir. Bunlar tek başına kişinin gerçekten istediği şeyi yapabildiğini göstermiyor. Güzel görünen bir dünyanın içindeki kontrol ilişkisini fark etmek, bu filmi listeye almak için yeterli.

9. WALL-E (2008)

Andrew Stanton’ın WALL-E filmi, Dünya’da geride kalan küçük bir robotun EVE ile karşılaşmasıyla başka bir yöne açılıyor. İki karakter arasındaki biçim farkı hemen görülüyor. Davranışları ve hareketleri de onları tanımamıza yardım ediyor.

Bana göre filmi tasarım açısından değerli yapan iki ayrı konu var. İlki, uzun açıklamalara ihtiyaç duymadan duygu ve niyet aktarabilmesi. Bir baş hareketi veya kısa bir bekleme, karakter hakkında çok şey söyleyebiliyor. İkincisi, insanların yerine sürekli karar veren ve işleri kolaylaştıran bir çevrenin nasıl bir yaşama yol açabileceğini sorgulaması.

Katlanabilir iPhone üzerine yazarken daha fazla alanın hangi deneyimi mümkün kıldığını tartışmıştım. Burada da benzer bir soruya dönüyorum: Teknoloji yeni bir imkân sunduğunda, o imkânla nasıl bir hayatı kolaylaştırmayı seçiyoruz?

10. Rams (2018)

Listeyi Gary Hustwit’in Rams belgeseliyle bitirmek istedim. Film, Dieter Rams’ın çalışmalarına ve tasarım anlayışına bakarken tüketim, sürdürülebilirlik ve ürünlerin ömrü hakkında da sorular açıyor.

Rams’ı yalnızca sade görünen ürünler üzerinden konuşmak bana eksik geliyor. Belgeselin kendi tanıtımı da gereksiz ürünler ve aşırı tüketim konusundaki kaygılarına yer veriyor. Bu, tasarımcının daha güzel bir şey üretmenin yanında neyin üretilmeye değer olduğunu da düşünmesi gerektiğini hatırlatıyor.

Bu soruyu dijital işlere taşımak isterim. Eklediğimiz her özellik, insanların hayatında gerçekten bir yere oturuyor mu? Yeni bir bölüm açmak kolay; zaman içinde anlaşılır ve işe yarar kalmasını sağlamak daha uzun bir sorumluluk. Listenin sonunda biraz yavaşlamak ve üretme isteğimizi de sorgulamak için iyi bir tercih.

Bu akşam hangisiyle başlamalı?

Görsel olarak içine girebileceğiniz bir dünya arıyorsanız The Grand Budapest Hotel veya Spirited Away ile başlayabilirsiniz. Mesleğin kendisi üzerine düşünmek istiyorsanız Objectified daha doğrudan bir seçim. Teknolojiyle kurduğumuz ilişki ilginizi çekiyorsa Her iyi bir başlangıç olur.

Ben filmleri sürekli not alınacak birer derse çevirmek istemem. Bazen bir renk akılda kalır, bazen bir karakterin duraksaması. Günler sonra bir tasarım problemiyle uğraşırken o ayrıntı yeniden anlam kazanabilir.

Listeyi bitirmek gibi bir hedefe de gerek yok. Merak ettiğiniz birini seçin. Sonrasında sokaktaki bir tabelaya, elinizdeki eşyaya veya kullandığınız uygulamaya biraz daha dikkatli bakıyorsanız, film size zaten bir şey bırakmış demektir.